Buus’n, buizen, biezen, russen, wie kent ze niet.  

         
Iedereen die in het laagland geboren is kent dit watergewas. Ook ieder kind kon wel biezen vlechten. Laatst zag ik in de slootkant nog een polletje biezen staan en die heb toen maar meegenomen voor m’n kleindochter Rozemarijn. Nu zijn we regelmatig aan het vlechten.
De biezensnijderij was vroeger een echt seizoenberoep waar met name de mensen uit Genemuiden goed in thuis waren. Zij trokken dan ook de hele streek mee!
Al vanaf 1550 waren biezen een exportproduct. De sterkste biezen groeiden het best in zout water. Nadat in 1920 de afsluitdijk gereed kwam was het dus niet alleen gebeurd met de zoutwatervisserij maar ook met de biezenteelt.
Zoetwaterbiezen waren door de mattenmakers minder goed te gebruiken.  
Zoals gezegd, de groeiomstandigheden aan de oude Zuiderzeekust waren voor de biezen uitstekend.  

Eind juni snijden . . .  
Biezen werden handmatig gesneden en dat was zwaar werk. Om vier uur ’s morgens vertrokken ze al met de punter naar zee of rivier. Dat was, zoals u zult begrijpen, een heel eind “bomen” (varen m.b.v. een punterboom).  
Tijdens het snijden stond men de gehele dag tot aan de heupen in het koude water. Dus niet in een speciale waterbroek of laarsbroek, maar gewoon in oude kleren. Rond één uur kwam het water opzetten (wassen) en stond het tot je middel!

          
Als snijdgereedschap gebruikte men het “snit”, een soort miniatuur zeis.  
Biezen groeiden bij voorkeur langs de drassige Zuiderzeekusten en de monding van het Zwolse Diep en IJsselmond. Maar ook elders, zoals; Zwarte Meer, Beulaker, Belter, Giethoornse Meer, Bovenwiede, trekgaten, Lindevallei, Noorderdiep enz. enz.  
Biezen worden onder water afgesneden, waarna de snijder de kletsnatte bossen goed uitschud en gelijktijdig met het snit ook eventuele waterplanten eruit kamt.  
Twee armen met biezen vormen tezamen een bos die bijeengebonden wordt met, u raad het al, een biezen band.

          
De snijder laat de bos drijven en na een poosje drijven er tientallen bossen in het water die daarna in de punter of bok verzameld worden. En ’s avonds gaat alles mee naar huis.  
Verdienste destijds; 2 cent per bos!  
Thuisgekomen maakten meestal de vrouwen de biezenbossen weer los en spreidden ze over het land uit in de vorm van een waaier.  
Nu konden de biezen drogen, maar dat mocht niet te snel gaan anders braken ze, maar ook weer niet te langzaam i.v.m. schimmelvorming.

          Foto: Ynte Loff
In de 20^e eeuw ging het drogen wat professioneler, toen werden de biezen op driepootruiters gezet in de landerijen van Genemuiden. Op het terrein in de buurt van de latere mattenfabrieken werden zelfs speciale hekwerken geplaatst om de manshoge stengels te drogen. Deze droogtijd duurde 6-7 weken.  

Genemuiden bakermat.  
De dunne en sterkste biezen (ook wel russen genoemd) gingen naar de stoelenmatters in binnen- en buitenland. Duitsland is de grootste afnemer.  
De dikke biezensoorten worden gebruikt als afdichtingmateriaal voor cognac- en champagnevaten bij Franse wijnboeren.  
Zware dikke biezen gaan ook naar Engeland, waar ze bij het vervaardigen van vaten gebruikt worden. Men voegt, om het vat dicht te laten zwellen, tussen elke twee duigen een bies, zodat de ton of kuip “waterdicht” wordt. Wanneer men deze “kuiperbiezen” verzendt, zorgt men voor een adequate verpakking, zodat ze niet door zeewater aangetast worden!  
Vooral Genemuiden was heel bekend om z’n mattenmakerijen. De meeste landen ter wereld moeten wel de Genemuider matten gekend hebben. Ook toen men rond de eeuwwisseling (1900) begon met fraai gekleurde matten werden ze steeds populairder.  
In de dertiger jaren waren de beroemde matten minder sterk geworden omdat de biezen niet meer in zout water groeiden (afsluitdijk 1920).  
In Genemuiden verving men de bies door de taaie kokosvezel en nog weer later door nylon.  

Thuiswerk.  
Het waren vooral de arbeidersgezinnen die wat bij verdienden met het vlechten van matten. Het hele gezin hielp daarbij mee. Vooral in de wintermaanden wanneer de tufstekers niet konden werken was het moeilijk rond te komen.

           
In Steenwijkerwold hielden zich in 1920 zo’n 50 gezinnen bezig met deze vorm van huisvlijt. Daar lieten ze de biezen groeien om een mooiere kleur te krijgen.  De biezen sneed men zelf in het laagland en natte heideplassen. De mensen werkten in opdracht van de mattenkoper. Toen men het laagland droog ging maken was het afgelopen met het biezen snijden (zie ook Wold III).  

Ds. Hylkema.  
Al in 1700 ging het weeshuis in Blokzijl over tot het maken van huismatten. Ook Steenwijk zette in 1797 de armen aan het werk, die moesten ook matten vlechten.
In Giethoorn stichtte ds. Hylkema in 1927 een stoelenmatterei aan het Paardepad. Maar de Gietersen hielden net zo als de andere mensen uit De Kop meer van vrijheid en buitenlucht.  

Verdiensten.  
In 1920 verdiende een huismoeder zo’n vier eurocent per dag met mattenvlechten. In Genemuiden verdiende men in 1930 met het matten van een stoel twintig eurocent (3 uur werk).
Armoede troef dus! Anno 2003 kost dat €25,- !!!  

Mattenschippers.  
Blokzijl kende veel mattenschippers, allen voortgekomen uit de mattenmakerij. Zo rond 1875 had Blokzijl een vloot van zo’n  zestig mattenschippers die in de winter in de kolk lagen. In de winter “matten”  ze zelf, maar trokken ook de streek in om handel te kopen. In het voorjaar trokken de schippers dan met hun handel het zeegat uit. De familie Toby naar de Zaanstreek, Pander naar Amsterdam en Den Haag, Buisman naar Den Haag en Vlaardingen, Poorter naar Alkmaar en Fhaner naar de Friese steden.  
Men werkte vanaf het ca 25 ton metende schip met als transportmiddel de kruiwagen en hondekar.  

Bies.  
Bies, de Nederlandse naam van het plantengeslacht Scirpus (familie Cyperaceae) waarvan in Nederland een tiental soorten voorkomen als veenbies, vlottende bies, zeebies en bosbies.. De mattenbies of stoelenbies is hier een ondersoort van de Scirpus Lacustris.

          
De mattenbies heeft er een handje van om alles in zijn omgeving te  overwoekeren. Dit ten koste van o.a. riet. Uiteindelijk verdwijnt de plant door uitputting van de grond. Door waterschappen werden biessoorten aangeplant om aanslib te bevorderen en als kustbegroeiing.
Aan de kust noemde men ze ook wel “Hanepollen”  of “Hanepoten”  vanwege hun bloeiwijze. Het snijdsel of knipsel wat na het snijden van riet of biezen naar de kant dreef noemde men “Daak”  of “Doake”.  

Verdere publicaties over natuurgewassen kunt u vinden in mijn boekjes:  
Rondom de Beulaker en Wold III en IV. (speulegoed uut de Ribben, riet, paampels, dulen en krabbescheer)  

(Bron: IJsselhammer maart 2004)